header

 

 

Aantekeningen over het geheim van schoonheid

Kariem Maas

 (download de tekst hier)

Als leider van de Soefi Beweging hield Nawab Pasnak vrijwel elke dag van de Internationale Zomerschool 2018 in Katwijk een inleiding op een thema of oefening. Hoe verscheiden ook, er zat voor mij een rode draad in. Zijn woorden inspireerden mij tot dit verslag, hoe het soefipad voert naar bewustzijn en een open hart. Met als achtergrond het thema van de zomerschool: ‘het geheim van schoonheid’.

 

De methode om bewust te worden

Het spirituele pad van een soefi is eenvoudig te beschrijven maar niet eenvoudig om te gaan. Wat ervoor nodig is, is allereerst het zuiveren van het lichaam, denken en hart. Op de tweede plaats het verdiepen van het bewustzijn van het eigen ideaal. En tenslotte concentratie, contemplatie en meditatie. Er zijn allerlei hulpmiddelen die helpen om dit pad te gaan, zoals ademhalingsoefeningen, het gebruik van heilige woorden of korte zinnen en dergelijke. De inzet daarvan is afhankelijk van de persoon. In het algemeen kun je wel stellen dat dergelijke oefeningen kunnen helpen om het ritme waarin je bent te verstillen, en dat haalt je uit je hoofd en brengt je in het hart.

Meditatie is erg trendy maar als je er zonder een dergelijke voorbereiding aan begint, leidt het nergens toe.

We leven in dualiteit en verlangen naar eenheid. Het gemanifesteerde kan echter nooit perfect zijn.

Iedereen heeft een ideaal of verlangen. Is het niet een verlangen naar de Waarheid met een hoofdletter dan toch op z’n minst het verlangen om niet bedrogen te worden. Ook dat is een verlangen naar waarheid. Maar als je over spirituele zaken wilt praten, kom je al snel in de problemen. Wat voorbij de fysieke aspecten van het leven gaat, is namelijk niet in woorden uit te drukken. Bovendien, wat mag je van spiritualiteit verwachten? Het lost niet alle problemen van het dagelijks leven op. Maar spiritualiteit kan helpen de schoonheid van het leven te zien. Als we op problemen focussen zien we alleen de problematische kant van het leven. Als we schoonheid waarderen weerspiegelt zich dat in ons hart en onze mind.

Wij worden niet spiritueel maar zijn het al. Maar we zijn ons daarvan niet bewust. Om wel daarvan bewust te worden bestaan vele methoden. Een soefi begrijpt elk gezichtspunt – dat is in ieder geval het streven! – en begrijpt dus dat er ook andere methoden zijn, al houdt een soefi vast aan de eigen methode van werken om, zoals een soefi dat uitdrukt, bewust te worden van de Geest van Leiding en het pad te gaan van liefde, harmonie en schoonheid.

Deze methode heeft Inayat Khan in de loop der jaren ontwikkeld. Toen hij in 1910 van India naar de Verenigde Staten ging werd Rabia Martin daar zijn eerste moeried. Uit zijn brieven aan haar blijkt dat zijn methode nog helemaal volgens het klassieke Indiase soefisme was. In de loop van de jaren heeft hij dat aangepast. Deels omdat hij merkte dat het westerse publiek een andere afstemming vergde, deels omdat vermoedelijk bij hemzelf ook het natuurlijke proces van verdieping verder ging.

Zuivering

Het thema van de zomerschool is ‘schoonheid’. Liefde, harmonie en schoonheid zijn belangrijke thema’s binnen het soefisme, als religie van het hart. Het is moeilijk om het eens te worden over wat schoonheid is, met name bij wat door mensen gemaakt is. In de natuur is het al vanzelfsprekender wat mooi is. Maar een aspect van schoonheid dat we allemaal wel zullen herkennen, is de onschuld zoals je die bij kinderen aantreft.

Deze onschuld raakt bedekt als we opgroeien. Zij is er nog steeds, maar we moeten deze weer ont-dekken. Dat geldt voor schoonheid in het algemeen: schoonheid is er, maar vaak bedekt. Door oefeningen en discipline moeten we die ontdekken; die oefeningen maken ons niet spiritueler, maar dienen om te ontwaken tot de waarheid die er al is.

⇒ Het verhaal van Nasruddin die schreeuwend op de markt staat te bidden. Waarom, God is toch niet doof? Nee, ik schreeuw niet voor God maar ‘om mijn eigen dove ziel wakker te maken’.

Om schoonheid te kunnen weerspiegelen moet het hart een smetteloze spiegel zijn. Maar het hart is bedekt met roest, en die moeten we eerst verwijderen. Je kunt het hart ook vergelijken met een rommelkast waar we van alles in stoppen dat we later nog wel eens zullen uitzoeken. We moeten die kast uitmesten. Dat is de eerste stap: zuivering.

Zuivering betekent: eerst onderzoeken wat er leeft in ons hart en dat accepteren. Wat we tegenkomen moeten we niet direct afwijzen, want dan blijft het aanwezig. Het begint met observatie, zoals in mindfulness. Zonder observatie van wat er is, kun je geen keuzes maken. De keuze wat je wilt reflecteren in je hart vergt kennis, dus nauwkeurige observatie. Vaak zijn we onbewust van wat er leeft in ons hart. We houden ongewenste dingen vast omdat ze onderdeel zijn geworden van onze persoon.

Wij allemaal hebben diepe verlangens, maar die zijn bedekt geraakt door allerlei andere wensen. Dat is de test van het leven. Het leven biedt ons van allerlei aan waar we gretig op ingaan. Waar we dan niet aan denken is, dat alles een prijs heeft. We zouden het advies moeten opvolgen van een bekende Engelse interieurarchitect die stelde dat je alles moet wegdoen wat niet nuttig en prachtig is. Zet een poortwachter bij je hart die bewaakt wat je wel en niet laat binnendringen.

Ideaal

Zuivering van het hart kan aan het licht brengen waar je je op wilt richten. Het hart is een spiegel die we op onszelf kunnen richten of op de waarheid.

⇒ Het verhaal van een boer die op een markt iets nieuws ziet: een spiegeltje. Thuis zet hij het kleinood in een kast en kijkt er af en toe heimelijk naar. Zijn jaloerse vrouw ziet hem kijken en vraagt zich af waarnaar hij steeds stiekum kijkt. Ze pakt het spiegeltje en ziet een vrouw. Heeft haar man een vriendin?! Nee, beweert de boer, in het spiegeltje zie ik een eerlijke boer. De daaropvolgende ruzie krijgt veel bekijks en mulla Nasruddin wordt gevraagd te bemiddelen. Hij kijkt in de kast, in het spiegeltje en zegt: jullie hebben beiden ongelijk – wat er te zien is, is een wijze mulla.

Waar richten we ons op? Het is belangrijk om het doel van je te leven te vinden. Veel mensen zijn ongelukkig omdat ze het idee hebben dat hun leven eigenlijk doelloos is. Zonder doel in je leven groeit de onvrede. In het begin kunnen diverse motieven aan de orde zijn; dan gaat het erom het motief achter het motief te vinden. Wat is je aspiratie, je ideaal? Er zijn kleinere en grotere doelen. Van de kleinere doelen kun je leren wat ertoe doet in je leven en wat niet. Je kunt ervan leren dat je het doel van je leven niet buiten jezelf moet zoeken, maar in je hart. Een alles overstijgend ideaal is het Gods-ideaal – de volmaaktheid.

Tot de ene, de volmaaktheid van liefde, harmonie en schoonheid, verenigd met alle verlichte zielen, die de belichaming vormen van de meester, de Geest van Leiding.

Als we deze aanroep uitspreken, zeggen we wat ons spirituele ideaal is: de volmaaktheid van liefde, harmonie en schoonheid. Die weg gaan we in goed gezelschap, namelijk met alle verlichte zielen.

⇒ Oefening: spreek eerst een aantal keren hardop uit en herhaal dan op de ademhaling:

Let my heart reflect (op de inademing)

the spirit of Thy holy ones (op de uitademing)

Concentratie

Als je je niet goed voorbereidt, wordt meditatie niets. Dan schiet je mind alle kanten op. Daarom is concentratie nodig: disciplinering van de mind. Concentratie is de vaardigheid om je aandacht te kunnen richten waarop jij dat wil, en een gedachte vast te houden zolang jij zelf wilt.

De mind is als een radio die we ooit aan hebben gezet en waarvan de knoppen zijn zoek geraakt. We moeten regie zien te ontwikkelen over die eindeloze stroom gedachten en emoties.

Contemplatie

De mind werkt met concrete beelden. Dat is het oppervlak van het hart. Contemplatie vindt plaats op een dieper niveau in het hart, waar geen vormen en kleuren zijn. Het is het niveau van het gevoel. Emoties zijn verbonden met de golven aan het oppervlak van de oceaan, gevoel met de diepte ervan. Emoties worden tegenwoordig vaak overgewaardeerd. Ze wisselen snel en zijn erg vergankelijk. Gevoelens zijn duurzamer, moeilijker onder woorden te brengen. Ze zijn niet per definitie alleen maar positief; het kunnen ook gevoelens van zorg en verlies zijn. Bij deze gevoelens lijkt het alsof we iets opofferen, alsof ze ons openen naar iets groters, naar zoiets als liefde. Aan emoties daarentegen, zoals jaloezie en wrok, zijn we eerder gehecht alsof ze onderdeel vormen van onze identiteit (die we niet zomaar zonder slag of stoot opgeven). Emoties zijn verbonden aan het constante gejengel van de radio van onze mind.

Om over gevoelens regie te ontwikkelen is anders dan de regie over de mind. We moeten eerst het hart observeren, waarnemen welke gevoelens ons gelukkig maken en welke niet. Wat ons deugd doet. Een deugd is niet het opvolgen van een voorschrift, maar dat wat vreugde en geluk brengt. Als we kunnen kiezen welk gevoel we vasthouden, dan zijn we meester over ons hart.

Het werken met wazifa’s is een goede concentratie- en contemplatie-oefening. We drukken er een goddelijke kwaliteit mee uit die we in ons hart willen oproepen, waarmee we ons willen verbinden. Sommige mensen storen zich eraan dat wazifa’s arabisch zijn, maar vermoedelijk zijn ze ouder dan het arabisch en is die taal er als het ware ‘omheen’ gevormd. Het gaat om de klank, de resonantie. Eerst spreken we de wazifa een aantal keren hardop uit, en vervolgens laten we deze in stilte op onze in- en uitademing op en neer gaan. Als we de wazifa als in een wieg laten schommelen, dan is dat om ons hart te ontspannen en ten diepste bewust te worden van het gevoel van die kwaliteit.

⇒ Oefening: de wazifa Ya jamil.

Betekenis: O schoonheid. Hardop uitspreken met ‘ya’ (te vertalen als ‘oh’) omdat je je als het ware richt op de goddelijke kwaliteit buiten je. Bij in- en uitademen laat je dat weg omdat je de kwaliteit direct zelf in je hart ervaart.

Meditatie

Gevoelens zijn gebaseerd op vergelijkingen, op onderscheid en verschil. Je moet het hart ook daarvan leegmaken, wil je eenheid kunnen ervaren. Pas als je lichaam, mind en hart beheerst, is er sprake van meditatie. Als je ook gevoelens opzij kunt zetten en het hart helemaal leeg en ontvankelijk kunt maken, is er alleen bewustzijn. Niet langer bewustzijn van iets, maar bewustzijn van bewustzijn. Meestal zijn we ons ergens van bewust, maar we moeten bewust zijn van bewustzijn zonder objecten, gedachten en gevoelens. Dan zijn we louter Waarheid. Dat is de kern van spiritualiteit.

Bereid om te dienen

Het thema van de zomerschool – ‘Het geheim achter schoonheid’ – duidt op een ontwikkeling. Eerst zien we schoonheid in de wereld van objecten, in de natuur en kunst. Vervolgens kunnen we schoonheid gaan waarderen in mensen. Schoonheid opent ons om ons te verbinden met de wereld om ons heen. De mystieke schoonheid tenslotte stijgt uit boven vorm en gedachte. Het is de onbegrensde volmaaktheid, die we goddelijk noemen.

Zoals schoonheid ons voor een moment onszelf kan doen vergeten en ons verbindt met Schoonheid, zo kunnen we ook ons hart richten op Waarheid en boven onszelf uitstijgen. Als we leeg zijn voor Waarheid komen we bij de kern van soefisme: de bereidheid om te dienen in liefde, harmonie en schoonheid.